سندرم تحریک بیش از حد تخمدان یا OHSS عارضهای است که پس از مصرف داروهای تحریک تخمک گذاری، به ویژه در چرخه IVF رخ میدهد و باعث بزرگ شدن تخمدانها و نشت مایع از رگها به فضای شکم میشود، بیشتر موارد خفیفاند و با پیگیری دقیق کنترل میشوند؛ اما نفخ شدید، افزایش سریع وزن، کاهش ادرار یا تنگی نفس نشانه هایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند، آگاهی از زمان تماس با پزشک، اضطراب را کمتر و ایمنی درمان ناباروری را بیشتر میکند.
در درمان های کمک باروری، داروهای هورمونی برای رشد چند فولیکول در تخمدان تجویز میشوند و در برخی افراد، تخمدان ها پاسخ شدیدی به این داروها میدهند و در نتیجه، مواد مؤثر بر نفوذپذیری رگها افزایش پیدا میکنند و بخشی از مایع خون به شکم و گاهی قفسه سینه نشت میکند.
شدت این وضعیت از احساس پری و نفخ شکم تا تجمع قابلتوجه مایع، غلیظ شدن خون و اختلال در عملکرد کلیه متغیر است، OHSS به خودی خود به معنای ناموفق بودن IVF نیست، اما نیاز دارد تیم درمان وضعیت فرد را با دقت دنبال کند و در صورت لزوم برنامه درمان را تغییر دهد.
OHSS زودرس اغلب چند روز پس از تزریق داروی نهایی بلوغ تخمک یا برداشت تخمک دیده میشود و بیشتر به پاسخ تخمدان به داروها ارتباط دارد، OHSS دیررس پس از انتقال جنین و در صورت آغاز بارداری رخ میدهد یا تشدید میشود؛ زیرا هورمون بارداری در ادامه بر تخمدانها اثر میگذارد.
به همین دلیل، پزشک گاهی در افراد پرخطر انتقال جنین تازه را به تعویق میاندازد و جنینها را برای انتقال در چرخه بعد نگهداری میکند و این تصمیم بر پایه وضعیت بالینی، تعداد فولیکولها، نتایج آزمایشها و برنامه درمانی هر فرد گرفته میشود.
علائم OHSS را باید در کنار روند تغییرات بدن ارزیابی کرد، نه فقط بر اساس یک نشانه منفرد. نفخ خفیف پس از تحریک تخمدان میتواند قابل انتظار باشد، اما بدتر شدن پیشرونده علائم یا ایجاد نشانه های تنفسی و ادراری، نیازمند تماس سریع با مرکز درمان ناباروری است.
در موارد خفیف، پزشک اغلب توصیه میکند وزن، میزان دریافت مایعات و مقدار ادرار روزانه پیگیری شود. هدف از این ثبت ساده، تشخیص زودهنگام تغییراتی است که نشان میدهند وضعیت از حالت خفیف خارج شده است.
درد قفسه سینه، تنگی نفس، غش، کاهش شدید ادرار یا درد شدید شکم را نباید با مراقبت خانگی مدیریت کرد و در این شرایط، تماس فوری با پزشک یا مراجعه اورژانسی ضروری است؛ زیرا احتمال کمآبی شدید، تجمع مایع یا لخته شدن خون باید بررسی شود.
| شدت احتمالی | نشانههای شاخص | اقدام مناسب |
|---|---|---|
| خفیف | نفخ، تهوع خفیف، درد یا سنگینی زیر شکم | ثبت علائم، رعایت توصیه های پزشک و پیگیری طبق برنامه |
| متوسط | افزایش محسوس نفخ و وزن، تهوع بیشتر، کاهش نسبی ادرار | تماس با تیم درمان برای ارزیابی و تعیین نیاز به معاینه یا آزمایش |
| شدید | تنگی نفس، درد قفسه سینه، استفراغ شدید، کاهش واضح ادرار یا درد شدید شکم | ارزیابی فوری پزشکی و احتمال بستری |
پاسخ تخمدان به داروها در همه افراد یکسان نیست و برخی ویژگی های هورمونی، سابقه درمانی و نتایج سونوگرافی نشان میدهند که احتمال پاسخ بیش از حد تخمدان بالاتر است، این عوامل خطر به معنای قطعی بودن OHSS نیستند، اما به پزشک کمک میکنند پروتکل ایمنتری انتخاب کند.
وجود PCOS به تنهایی نباید باعث نگرانی افراطی شود، در درمان های امروزی، دوز دارو، نوع داروی نهایی بلوغ تخمک و برنامه انتقال جنین را میتوان متناسب با پاسخ تخمدان تنظیم کرد، ارزیابی پیش از شروع چرخه، بخش مهمی از کاهش خطر است.
اگر بارداری در همان چرخه رخ دهد، افزایش هورمون hCG علائم را پایدارتر میکند یا شدت آنها را بالا میبرد و به همین علت، در فردی که احتمال OHSS قابل توجه دارد، تصمیم درباره انتقال تازه یا فریز همه جنینها باید با توجه به ایمنی مادر و نظر تیم درمان گرفته شود.
تشخیص بر اساس زمان بروز علائم پس از مصرف داروهای تحریک تخمک گذاری، معاینه، تغییرات وزن و بررسیهای تکمیلی انجام میشو و پزشک تنها به اندازه شکم یا شدت درد اکتفا نمیکند؛ زیرا وضعیت آب بدن، عملکرد کلیه و احتمال تجمع مایع نیز در تصمیمگیری اهمیت دارند.
بهترین متخصص زنان در تهران درباره زمان شروع نفخ، شدت درد، استفراغ، توانایی نوشیدن مایعات و مقدار ادرار سؤال میکند و مقایسه وزن روزانه و اندازه دور شکم در صورت توصیه پزشک، روند بیماری را روشنتر میسازد، افزایش سریع وزن یا کاهش خروجی ادرار نشانه جابهجایی مایع در بدن است.
سونوگرافی یکی از روشهای مهم در تشخیص و ارزیابی OHSS است، در این بررسی، اندازه تخمدان ها و میزان بزرگ شدن آنها پس از تحریک تخمدانی مشخص میشود، پزشک همچنین وجود مایع آزاد در حفره شکم یا لگن را بررسی میکند؛ تجمع قابل توجه این مایع از نشانه های شدت بیشتر سندروم است و سونوگرافی به پیگیری روند بیماری و پاسخ بیمار به درمان نیز کمک میکند.
آزمایش خون برای بررسی وضعیت عمومی بدن و شناسایی عوارض ناشی از OHSS انجام میشود، اندازهگیری هماتوکریت غلیظ شدن خون را نشان میدهد و بررسی سطح الکترولیتها، کراتینین و اوره به ارزیابی عملکرد کلیه و تعادل مایعات کمک میکند، در موارد شدید، آزمایش های مربوط به عملکرد کبد و سایر شاخصها نیز انجام میشوند تا شدت سندروم و نیاز به درمان مشخص شود.
برای دریافت نوبت مشاوره از دکتر سوزان پیروان فرم زیر را پر کنید، کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس می گیرند.
درمان OHSS به شدت علائم و یافته های بالینی بستگی دارد، بیشتر افراد به درمان تهاجمی نیاز پیدا نمیکنند، اما پیگیری منظم اهمیت زیادی دارد و هدف درمان، حفظ تعادل مایعات و املاح، کنترل درد و تهوع، پیشگیری از عوارض و تشخیص سریع مواردی است که نیاز به بستری دارند.
در موارد خفیف، پزشک نوشیدن مایعات کافی بر اساس وضعیت فرد، مصرف غذای پرپروتئین، اندازهگیری روزانه وزن و توجه به کاهش ادرار را توصیه میکند، فعالیت سبک مانند راه رفتن آرام مناسب است، اما ورزش شدید، پریدن، دویدن و حرکات ناگهانی به دلیل احتمال پیچخوردگی تخمدان توصیه نمیشود.
داروهای ضدتهوع، مسکن یا داروهای دیگر باید فقط طبق نسخه مصرف شوند و خوددرمانی با داروهای ادرارآور، مسکنهای نامناسب یا مکملها تعادل مایعات و عملکرد کلیه را تحت تأثیر قرار میدهد، مقدار مایعات نیز باید مطابق توصیه پزشک باشد، نه بر پایه مصرف افراطی آب.
در علائم متوسط تا شدید، احتمال نیاز به مراجعه حضوری یا بستری وجود دارد، سرم درمانی و اصلاح آب و املاح، بررسی آزمایش خون و پایش عملکرد کلیه از اقدامات رایج هستند و در افراد پرخطر، پزشک درباره پیشگیری یا درمان لخته شدن خون نیز تصمیم میگیرد.
اگر مایع زیادی در شکم یا قفسه سینه جمع شود و باعث درد، فشار یا اختلال تنفسی باشد، تخلیه مایع با روش مناسب و تحت نظر پزشک انجام میشو و این اقدام برای همه بیماران لازم نیست و انتخاب آن به شدت علائم و یافته های ارزیابی بستگی دارد.
خبر امیدوارکننده این است که با شناخت افراد پرخطر و استفاده از راهبردهای جدید درمان ناباروری، احتمال OHSS شدید نسبت به گذشته کمتر شده است و پیشگیری از زمان طراحی چرخه آغاز میشود و به همکاری بیمار در گزارش علائم و مراجعه به موقع ادامه پیدا میکند.
سوالات متداول درباره OHSS
خیر. این عارضه بیشتر با داروهای تحریک تخمک گذاری و چرخههای IVF شناخته میشود، اما در سایر درمان های ناباروری که تخمدان را تحریک میکنند نیز رخ میدهد و میزان خطر به نوع دارو، پاسخ تخمدان و ویژگیهای فردی بستگی دارد.
خیر. مقداری نفخ، حساسیت یا درد خفیف پس از برداشت تخمک گذرا است، نگرانی زمانی بیشتر میشود که نفخ به سرعت بدتر شود یا همراه با افزایش وزن، استفراغ شدید، کاهش ادرار، درد قابل توجه یا تنگی نفس باشد.
نوشیدن مایعات باید بر اساس توصیه پزشک باشد، مصرف افراطی آب جایگزین ارزیابی و درمان نیست و در برخی شرایط تعادل املاح را بر هم میزند، اگر تهوع شدید، کاهش ادرار یا علائم هشدار دارید، باید با پزشک تماس بگیرید.
وقوع OHSS به تنهایی به معنی از بین رفتن شانس بارداری نیست، با این حال، آغاز بارداری در همان چرخه علائم را طولانیتر یا شدیدتر میکند و پزشک بر اساس درجه خطر، درباره انتقال تازه یا انتقال جنین در چرخه بعد تصمیم میگیرد.
مدت علائم به شدت OHSS و رخ دادن یا ندادن بارداری بستگی دارد، در موارد خفیف، نشانهها اغلب با گذشت زمان و کاهش اثر داروها فروکش میکنند و اگر بارداری رخ دهد یا علائم رو به تشدید باشند، پیگیری طولانیتر و دقیقتر لازم است.
در نهایت…
سندرم تحریک بیش از حد تخمدان عارضهای قابلکنترل در درمان های تحریک تخمک گذاری است که بیشتر اوقات خفیف باقی میماند و ثبت وزن و ادرار، پرهیز از فعالیت سنگین و توجه به علائم هشدار در تشخیص زودهنگام اهمیت دارد، افزایش سریع وزن، تنگی نفس، درد شدید شکم، استفراغ شدید یا کاهش ادرار نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است و تشخیص و انتخاب درمان نهایی باید توسط متخصص زنان و ناباروری انجام شود.
دکتر سوزان پیروان
جراح و متخصص زنان
درمانهای فوق تخصصی ناباروری
ایشان در سال ۱۳۷۴ از دانشگاه بهشتی با رتبه دوم برد کشوری فارغ التحصیل شدند. دکتر پیروان در سال ۱۳۸۱ دوره ی تکمیلی نازایی در پژوهشگاه رویان گذراندند.
