تخمکگذاری یکی از مهمترین فرایندهای طبیعی در سیستم تولید مثل زنان است که نقشی اساسی در باروری ایفا میکند. این فرایند، زمانی رخ میدهد که تخمدانها یک تخمک بالغ را آزاد کرده و آن را برای لقاح آماده میکنند. درک زمان تخمکگذاری نهتنها برای زنانی که قصد بارداری دارند اهمیت دارد، بلکه برای افرادی که از روشهای پیشگیری از بارداری طبیعی استفاده میکنند نیز ضروری است. در این مقاله، به بررسی دقیق فرآیند تخمکگذاری، علائم و نشانههای آن، روشهای تشخیص و عوامل مؤثر بر نظم این چرخه میپردازیم.
بیشتر بخوانید: فوق تخصص ناباروری در تهران
تخمکگذاری معمولاً در میانهی چرخه قاعدگی رخ میدهد، اما زمان دقیق آن به طول چرخهی فرد بستگی دارد. در یک چرخهی معمولی ۲۸ روزه، تخمکگذاری معمولاً در روز ۱۴ اتفاق میافتد. با این حال، در زنانی که چرخههای کوتاهتر یا بلندتری دارند، زمان تخمکگذاری متغیر است.
به طور کلی، تخمکگذاری حدود ۱۴ روز قبل از شروع قاعدگی بعدی رخ میدهد. برای مثال:
عوامل مختلفی مانند استرس، تغییرات وزنی، ورزش شدید و عدم تعادل هورمونی میتوانند زمان تخمکگذاری را جابهجا کنند. به همین دلیل، برای تعیین دقیقتر زمان تخمکگذاری، میتوان از روشهایی مانند بررسی تغییرات ترشحات دهانه رحم، اندازهگیری دمای پایهی بدن (BBT) و کیتهای پیشبینی تخمکگذاری استفاده کرد.
بیشتر بخوانید: افزایش تخمک
زمان تخمکگذاری یکی از مهمترین عوامل در باروری زنان است و آگاهی از آن میتواند به افزایش شانس بارداری یا پیشگیری از آن کمک کند. تخمک پس از آزاد شدن از تخمدان تنها ۱۲ تا ۲۴ ساعت زنده میماند، اما اسپرم میتواند تا ۵ روز در دستگاه تناسلی زن زنده بماند. بنابراین، داشتن رابطه جنسی در روزهای منتهی به تخمکگذاری و در زمان آن، احتمال بارداری را به حداکثر میرساند.
علاوه بر نقش آن در باروری، دانستن زمان تخمکگذاری میتواند نشانهای از سلامت هورمونی باشد. تخمکگذاری منظم نشاندهندهی عملکرد صحیح تخمدانها و تعادل هورمونهاست، در حالی که تخمکگذاری نامنظم یا عدم تخمکگذاری میتواند به مشکلاتی مانند سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS)، اختلالات تیروئیدی و نارسایی زودرس تخمدان اشاره داشته باشد.
همچنین، زمانبندی تخمکگذاری در روشهای درمانی مانند لقاح مصنوعی (IVF) و تلقیح داخل رحمی (IUI) اهمیت ویژهای دارد. بهترین متخصص زنان معمولاً از داروهای تحریک تخمکگذاری یا روشهای دقیق مانیتورینگ برای تعیین بهترین زمان برداشت تخمک یا انجام لقاح استفاده میکنند.
برای تعیین زمان تخمکگذاری، ابتدا باید طول چرخهی قاعدگی خود را بدانید. چرخهی قاعدگی از اولین روز قاعدگی تا اولین روز قاعدگی بعدی محاسبه میشود.
فرمول کلی محاسبه:
زمان تخمکگذاری ≈ طول چرخه – ۱۴ روز
به این معنا که تخمکگذاری معمولاً ۱۴ روز قبل از شروع قاعدگی بعدی اتفاق میافتد.
مثالها:
اگر چرخهی شما نامنظم است، برای تعیین دقیقتر زمان تخمکگذاری، میتوان از روشهای زیر کمک گرفت:
بررسی تغییرات ترشحات دهانه رحم: ترشحات شفاف، کشدار و شبیه سفیده تخممرغ نشاندهندهی نزدیکی تخمکگذاری است.
اندازهگیری دمای پایه بدن (BBT): پس از تخمکگذاری، دمای بدن حدود ۰.۳ تا ۰.۵ درجه سانتیگراد افزایش مییابد.
کیتهای پیشبینی تخمکگذاری (LH Test): این تست افزایش ناگهانی هورمون LH را که ۲۴ تا ۳۶ ساعت قبل از تخمکگذاری رخ میدهد، تشخیص میدهد.
سونوگرافی تخمکگذاری (در صورت نیاز به بررسی دقیقتر، خصوصاً در درمانهای ناباروری) با استفاده از این روشها، میتوان بهترین زمان برای بارداری یا جلوگیری از بارداری طبیعی را مشخص کرد.
تخمکگذاری با تغییرات فیزیولوژیکی و هورمونی همراه است که میتواند نشانههایی در بدن ایجاد کند. شناسایی این علائم به زنان کمک میکند تا زمان دقیق تخمکگذاری را بهتر تشخیص دهند.
تغییر در ترشحات دهانه رحم: ترشحات در زمان تخمکگذاری شفاف، کشدار و لغزنده میشود (مشابه سفیده تخممرغ).این تغییر به تسهیل حرکت اسپرم در رحم کمک میکند.
افزایش دمای پایه بدن (BBT): پس از تخمکگذاری، دمای بدن حدود ۰.۳ تا ۰.۵ درجه سانتیگراد افزایش مییابد.برای تشخیص این تغییر، باید دمای بدن هر روز صبح قبل از برخاستن از رختخواب اندازهگیری شود.
درد خفیف در ناحیه تخمدان (میتلاشمرز): برخی از زنان درد یا گرفتگی ملایم در یک سمت پایین شکم را احساس میکنند. این درد معمولاً چند ساعت تا یک روز ادامه دارد.
افزایش میل جنسی: بسیاری از زنان در حوالی تخمکگذاری افزایش طبیعی در میل جنسی را تجربه میکنند.
تغییر در موقعیت و نرمی دهانه رحم: در زمان تخمکگذاری، دهانهی رحم بالاتر، نرمتر و بازتر میشود.این تغییرات را میتوان از طریق معاینه شخصی بررسی کرد.
نفخ شکم و حساسیت پستانها: برخی از زنان دچار نفخ یا حساسیت و درد در سینهها میشوند که ناشی از تغییرات هورمونی است.
تغییر در حس بویایی و چشایی: در این دوره، حساسیت به بوها و مزهها ممکن است افزایش یابد.
لکهبینی سبک (Spotting): برخی از زنان ممکن است لکههای خفیف خون را مشاهده کنند که ناشی از پارگی فولیکول تخمدانی است.
بیشتر بخوانید: کیفیت و تعداد مناسب تخمک در آیویاف
خیر، زمان تخمکگذاری در زنان مختلف بسته به طول چرخهی قاعدگی، وضعیت سلامت، استرس، تغذیه و عوامل دیگر متفاوت است.
بله، با روشهایی مانند بررسی تغییرات ترشحات دهانه رحم، اندازهگیری دمای پایه بدن و استفاده از کیتهای پیشبینی تخمکگذاری میتوان زمان تخمکگذاری را حتی در چرخههای نامنظم تشخیص داد.
اسپرم میتواند ۳ تا ۵ روز در بدن زن زنده بماند، و تخمک پس از تخمکگذاری حدود ۱۲ تا ۲۴ ساعت قابلیت لقاح دارد. بنابراین، ۵ روز قبل و ۱ تا ۲ روز بعد از تخمکگذاری بهترین زمان برای بارداری است.
بهترین زمان برای بارداری ۲ تا ۳ روز قبل از تخمکگذاری و روز تخمکگذاری است، زیرا اسپرم فرصت کافی برای رسیدن به تخمک را دارد. داشتن رابطه تنها در روز تخمکگذاری احتمال بارداری را کاهش میدهد.
خیر، برخی از زنان علائم واضحی مانند درد تخمدان، تغییر در ترشحات دهانه رحم یا افزایش دمای بدن را تجربه میکنند، اما برخی دیگر ممکن است هیچ نشانهای نداشته باشند.
بله، استرس زیاد میتواند باعث تاخیر یا حتی توقف تخمکگذاری شود، زیرا بر تعادل هورمونی بدن تاثیر میگذارد.
نتیجهگیری
زمان تخمکگذاری یکی از عوامل کلیدی در باروری زنان است و آگاهی از آن میتواند به افزایش شانس بارداری، پیشگیری از بارداری طبیعی و ارزیابی سلامت هورمونی کمک کند. تخمکگذاری معمولاً ۱۴ روز قبل از شروع قاعدگی بعدی رخ میدهد، اما تحت تاثیر عواملی مانند استرس، تغییرات وزنی و مشکلات هورمونی ممکن است دچار نوسان شود. در نهایت، درک صحیح از این فرآیند نهتنها به زنانی که قصد بارداری دارند، بلکه به افرادی که سلامت باروری خود را پایش میکنند نیز کمک میکند. در صورت وجود بینظمیهای مداوم در تخمکگذاری، مراجعه به پزشک برای بررسیهای دقیقتر ضروری است.
دکتر سوزان پیروان
جراح و متخصص زنان
درمانهای فوق تخصصی ناباروری
ایشان در سال ۱۳۷۴ از دانشگاه بهشتی با رتبه دوم برد کشوری فارغ التحصیل شدند. دکتر پیروان در سال ۱۳۸۱ دوره ی تکمیلی نازایی در پژوهشگاه رویان گذراندند.
