جسم زرد تخمدان یکی از اجزای مهم سیستم تناسلی زنان است که نقش حیاتی در تولید هورمونها و حفظ بارداری ایفا میکند. این ساختار، پس از آزاد شدن تخمک از تخمدان (که به آن تخمکگذاری گفته میشود)، در محل فولیکول تخمکگذاریشده شکل میگیرد و به طور موقت در بدن فعال میشود. جسم زرد تخمدان با ترشح هورمونهای پروژسترون و استروژن، به تنظیم چرخه قاعدگی و آمادهسازی رحم برای پذیرش تخمک بارور شده کمک میکند.در این مقاله به بررسی دقیقتر فرآیند ایجاد، نقش و اهمیت جسم زرد در باروری و چرخه قاعدگی خواهیم پرداخت.
جسم زرد یک ساختار موقتی در تخمدانها است که پس از تخمکگذاری، یعنی زمانی که تخمک از فولیکول تخمدان آزاد میشود، شکل میگیرد. این ساختار در واقع تغییراتی است که در فولیکول تخمکگذاریشده ایجاد میشود و به مدت چند هفته در بدن زنان باقی میماند. جسم زرد نقش حیاتی در تنظیم هورمونها و حفظ شرایط مناسب برای بارداری دارد.
پس از آزاد شدن تخمک، فولیکول تخمکگذاریشده به یک جسم زرد تبدیل میشود که به تولید هورمونهای پروژسترون و استروژن میپردازد. این هورمونها برای آمادهسازی رحم برای پذیرش تخمک بارور شده و نگهداشتن بارداری ضروری هستند. اگر بارداری رخ ندهد، جسم زرد به تدریج تجزیه میشود و در نتیجه سطح هورمونها کاهش یافته و قاعدگی آغاز میشود. در صورت بارداری، جسم زرد به تولید هورمونها ادامه میدهد تا به حفظ بارداری کمک کند.
به طور کلی، جسم زرد یکی از بخشهای کلیدی در فرآیند باروری و چرخه قاعدگی است و عدم عملکرد صحیح آن میتواند بر روند تخمکگذاری و بارداری تاثیر بگذارد.
جسم زرد یکی از ساختارهای مهم در تخمدانها است که پس از آزاد شدن تخمک از فولیکول تخمدانی، شکل میگیرد. این ساختار بهطور موقت در بدن زنان حضور دارد و نقش حیاتی در تنظیم هورمونها و فرآیندهای باروری ایفا میکند. در ادامه به بررسی عملکردهای اصلی جسم زرد در بدن پرداخته میشود:
پس از تخمکگذاری، فولیکول تخمکگذاریشده به جسم زرد تبدیل میشود و هورمونهای پروژسترون و استروژن تولید میکند. این هورمونها نقش اساسی در آمادهسازی رحم برای پذیرش تخمک بارور شده دارند:
پروژسترون: این هورمون باعث میشود که رحم برای پذیرش تخمک بارور شده آماده شود و از انقباضات رحم که ممکن است منجر به سقط شود، جلوگیری کند. پروژسترون همچنین به حفظ پوشش رحم (آندومتر) کمک میکند، که برای نگهداشتن بارداری ضروری است.
استروژن: این هورمون به تنظیم عملکرد رحم و تخمدانها کمک کرده و تاثیرات زیادی بر سایر فرایندهای فیزیولوژیک بدن زن، از جمله تنظیم چرخه قاعدگی و سلامت استخوانها، دارد.
در صورتی که تخمک بارور شده به رحم وارد شود و بارداری شکل گیرد، جسم زرد به تولید هورمونها ادامه میدهد تا شرایط لازم برای ادامه بارداری فراهم باشد. پروژسترون تولیدی توسط جسم زرد باعث میشود که رحم برای پذیرش و رشد جنین مناسب باقی بماند. همچنین، جسم زرد از سقط جنین در مراحل اولیه جلوگیری میکند.
عملکرد جسم زرد در تولید هورمونهای پروژسترون و استروژن باعث میشود که تخمدانها در طول بارداری فعالیت تخمکگذاری خود را متوقف کنند. این هورمونها، از طریق بازخورد منفی بر هیپوتالاموس و غده هیپوفیز، تولید هورمونهایی که مسئول تحریک تخمکگذاری هستند (مانند هورمون تحریککننده فولیکول (FSH) و هورمون لوتئینیزهکننده (LH)) را مهار میکنند.
اگر بارداری اتفاق نیفتد، سطح هورمونهای تولید شده توسط جسم زرد کاهش مییابد و این ساختار به تدریج تجزیه میشود. کاهش سطح پروژسترون منجر به افت پوشش رحم (آندومتر) و در نتیجه شروع قاعدگی میشود. این فرآیند نشانهای از آغاز یک چرخه قاعدگی جدید است.
جسم زرد، که پس از تخمکگذاری از فولیکول تخمدانی شکل میگیرد، یکی از بخشهای حیاتی سیستم تولید مثل زنان است و تاثیر بسیار زیادی در فرآیندهای باروری و بارداری دارد. این ساختار نقش اصلی را در تنظیم هورمونها ایفا میکند و به طور مستقیم بر توانایی بارداری و حفظ جنین تاثیرگذار است.
بعد از تخمکگذاری، فولیکول تخمکگذاریشده تبدیل به جسم زرد میشود و به تولید هورمونهای پروژسترون و استروژن ادامه میدهد. این هورمونها در فرآیند آمادهسازی رحم برای پذیرش تخمک بارور شده نقش دارند. بهویژه، پروژسترون باعث میشود که آندومتر (پوشش داخلی رحم) ضخیم و نرم شده و محیطی مناسب برای لانهگزینی تخمک بارور شده فراهم کند.
پروژسترون و باروری: پروژسترون یکی از هورمونهای کلیدی است که به بهبود شرایط رحم کمک کرده و از انقباضات رحم جلوگیری میکند. این هورمون باعث میشود که رحم در وضعیت مناسبی برای پذیرش تخمک بارور شده باقی بماند.
استروژن و باروری: استروژن علاوه بر تاثیر بر روی رحم، بر روی تخمدانها و فرآیندهای هورمونی دیگر نیز تاثیر دارد. استروژن باعث تحریک رشد فولیکولها و ایجاد شرایط مطلوب برای تخمکگذاری میشود. در نتیجه، جسم زرد به حفظ تولید استروژن در طول چرخه کمک میکند.
پس از بارداری، جسم زرد نقش بسیار حیاتی در حفظ و ادامه بارداری ایفا میکند:
حفظ بارداری:در صورت بارداری، جسم زرد به تولید پروژسترون ادامه میدهد تا شرایط رحم برای نگهداشتن جنین حفظ شود. پروژسترون ترشحشده از جسم زرد باعث جلوگیری از انقباضات رحم شده و از سقط جنین در مراحل اولیه جلوگیری میکند.
حفظ آندومتر:پروژسترون به حفظ پوشش رحم (آندومتر) کمک میکند، که برای چسبیدن و رشد جنین ضروری است. بدون سطح مناسب پروژسترون، آندومتر نخواهد توانست از جنین حمایت کند و بارداری از دست خواهد رفت.
توقف تخمکگذاری: در طول بارداری، پروژسترون تولیدی توسط جسم زرد باعث مهار تولید هورمونهای FSH و LH از غده هیپوفیز میشود. این امر از تخمکگذاری مجدد جلوگیری میکند و بدن زن قادر به نگهداشتن بارداری میباشد.
جسم زرد نقش حیاتی در تنظیم هورمونها و فرآیندهای باروری دارد، و مشکلات مربوط به آن میتواند تأثیرات زیادی بر باروری و چرخه قاعدگی داشته باشد. هنگامی که جسم زرد به درستی عمل نمیکند یا دچار اختلال میشود، میتواند علائم و مشکلات مختلفی ایجاد کند. این مشکلات ممکن است شامل نارسایی جسم زرد، سطح پایین پروژسترون، یا اختلالات هورمونی دیگر باشد. در ادامه، به علائم مشکلات مربوط به جسم زرد پرداخته میشود:
یکی از علائم اصلی مشکلات جسم زرد، تغییرات در چرخه قاعدگی است. اگر جسم زرد نتواند به درستی پروژسترون تولید کند، چرخه قاعدگی ممکن است دچار اختلال شود:
قاعدگی نامنظم: مشکلات در عملکرد جسم زرد میتواند منجر به قاعدگیهای نامنظم شود. این عدم تعادل هورمونی میتواند باعث تغییرات در زمانبندی قاعدگی و طول مدت خونریزی شود.
آمادگی ناکافی رحم: عدم تولید کافی پروژسترون میتواند به عدم رشد مناسب پوشش رحم (آندومتر) منجر شود، که برای لانهگزینی تخمک بارور شده ضروری است.
جسم زرد سالم برای بارداری ضروری است. مشکلات در عملکرد آن میتواند موجب مشکلات باروری شود:
عدم تخمکگذاری: اگر جسم زرد نتواند به درستی عمل کند، ممکن است تخمکگذاری به درستی انجام نشود و این امر میتواند منجر به عدم بارداری شود.
سقطهای مکرر: نارسایی جسم زرد یا تولید ناکافی پروژسترون میتواند موجب سقط جنین در مراحل اولیه بارداری شود، زیرا رحم به اندازه کافی آماده نمیشود تا جنین را نگه دارد.
یکی از مهمترین نقشهای جسم زرد تولید پروژسترون است که برای حفظ بارداری و تنظیم چرخه قاعدگی ضروری است. علائم کمبود پروژسترون ممکن است شامل موارد زیر باشد:
درد و حساسیت در سینهها: یکی از نشانههای کاهش پروژسترون، حساسیت غیرطبیعی سینهها است که ممکن است حتی در طول چرخه قاعدگی نیز وجود داشته باشد.
خستگی و افسردگی: کمبود پروژسترون میتواند باعث ایجاد احساس خستگی مزمن، کاهش انرژی، و گاهی علائم افسردگی شود.
تغییرات خلقی: تغییرات سطح هورمونی ناشی از مشکلات جسم زرد میتواند منجر به نوسانات خلقی یا احساسات افسردگی و اضطراب شود.
مشکلات جسم زرد میتواند باعث ایجاد درد یا ناراحتی در ناحیه تخمدانها شود. این درد ممکن است به صورت درد مبهم یا گرفتگی در ناحیه پایین شکم احساس شود، که مشابه دردهای قاعدگی است.
اگر جسم زرد قادر به تولید پروژسترون کافی نباشد، ممکن است خونریزیهای غیر طبیعی به صورت لکهبینی بین قاعدگیها رخ دهد. این خونریزیها معمولاً در نیمه دوم چرخه قاعدگی، زمانی که سطح پروژسترون به اوج خود میرسد، اتفاق میافتند.
تولید هورمونها توسط جسم زرد همچنین بر ترشحات مخاطی گردن رحم تاثیر میگذارد. کمبود پروژسترون میتواند باعث تغییر در نوع و مقدار این ترشحات شود که بر باروری تاثیر میگذارد.
برای ارزیابی سلامت و عملکرد جسم زرد و اطمینان از اینکه این ساختار به درستی هورمونهای لازم برای باروری را تولید میکند، پزشکان از چندین آزمایش رایج استفاده میکنند. این آزمایشها میتوانند به تشخیص اختلالات هورمونی یا مشکلات مرتبط با جسم زرد کمک کنند و اطلاعات مهمی را درباره توانایی بدن در حفظ بارداری فراهم کنند.
یکی از رایجترین آزمایشها برای بررسی سلامت جسم زرد، آزمایش خون برای اندازهگیری سطح پروژسترون است. پروژسترون هورمونی است که توسط جسم زرد تولید میشود و نقش حیاتی در آمادهسازی رحم برای پذیرش تخمک بارور شده و حفظ بارداری دارد.
زمان آزمایش: این آزمایش معمولاً در نیمه دوم چرخه قاعدگی (حدود روز 21 چرخه 28 روزه) انجام میشود، زیرا در این زمان پروژسترون به اوج خود میرسد. در صورت بارداری، سطح پروژسترون همچنان بالا باقی میماند.
هورمونهای LH (هورمون لوتئینیزهکننده) و FSH (هورمون تحریککننده فولیکول) در تنظیم تخمکگذاری و عملکرد جسم زرد نقش دارند. تغییرات در این هورمونها میتواند نشاندهنده مشکلات در عملکرد جسم زرد باشد.
آزمایش LH: سطح LH معمولاً در اوایل چرخه قاعدگی افزایش مییابد و باعث تخمکگذاری میشود. تغییرات در سطح این هورمون میتواند بر عملکرد جسم زرد تأثیر بگذارد.
آزمایش FSH: این هورمون در تحریک فولیکولها و رشد تخمکها دخالت دارد و ممکن است در زنانی که مشکلات جسم زرد دارند، نوسانات غیر طبیعی نشان دهد.
سونوگرافی ترانسواژینال یکی از روشهای تصویربرداری است که برای بررسی تخمدانها و ارزیابی سلامت جسم زرد استفاده میشود. این سونوگرافی میتواند اندازه و وضعیت جسم زرد را بعد از تخمکگذاری نشان دهد و مشکلاتی مانند کیستهای جسم زرد را شناسایی کند.
آزمایشهای آزمایش خون یا آزمایش ادرار برای تعیین بارداری، به ویژه در صورت مشاهده علائم نارسایی جسم زرد، میتواند مفید باشد. این آزمایشها سطح هورمون hCG (هورمون گنادوتروپین جفتی انسانی) را اندازهگیری میکنند که در صورت بارداری افزایش مییابد.
در برخی موارد، پزشکان ممکن است آزمایشهای اضافی برای اندازهگیری سایر هورمونها، مانند استروژن و آندروژنها (هورمونهای مردانه)، انجام دهند تا اطلاعات بیشتری در مورد وضعیت هورمونی کلی بدن بهدست آورند. این آزمایشها میتوانند نشاندهنده مشکلات دیگر مانند سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS) یا اختلالات هورمونی دیگر باشند که بر عملکرد جسم زرد تأثیر میگذارند.
در سونوگرافی، جسم زرد (Corpora lutea) بهعنوان یک ساختار دایرهای یا بیضیشکل دیده میشود که پس از تخمکگذاری از فولیکول تخمدانی به وجود میآید. مشاهده جسم زرد در سونوگرافی معمولاً نشاندهنده این است که تخمکگذاری بهطور طبیعی انجام شده است و تخمک از فولیکول آزاد شده است. در واقع، جسم زرد بهعنوان یک ساختار موقتی در تخمدان باقی میماند که وظیفه تولید هورمونهای پروژسترون و استروژن را برای حفظ بارداری (در صورت وقوع) و حمایت از پوشش داخلی رحم دارد.
پس از آزاد شدن تخمک از فولیکول (فرآیند تخمکگذاری)، فولیکول تخمکگذاریشده تبدیل به جسم زرد میشود که به تولید هورمون پروژسترون ادامه میدهد. این پروژسترون برای آمادهسازی رحم جهت پذیرش تخمک بارور شده و حفظ بارداری ضروری است.
در سونوگرافی: مشاهده جسم زرد معمولاً بهعنوان یک ساختار کوچک، به اندازه ۱ تا ۲ سانتیمتر، در تخمدان ظاهر میشود. این ساختار ممکن است در قسمت تخمدان که در آن تخمکگذاری انجام شده، بهوضوح دیده شود.
در صورت بارداری: اگر تخمک بارور شده و بارداری آغاز شود، جسم زرد به تولید پروژسترون ادامه میدهد تا شرایط رحم برای نگهداشتن جنین حفظ شود.
در صورتی که بارداری رخ دهد، جسم زرد در تخمدان باقی میماند و به تولید پروژسترون ادامه میدهد. این فرآیند برای حفظ بارداری در مراحل اولیه ضروری است.
در سونوگرافی: جسم زرد در تخمدان ممکن است به شکل یک ساختار موقت و نسبتاً بزرگتر از حالت عادی دیده شود. اندازه و ویژگیهای آن ممکن است با گذشت زمان تغییر کند و در نهایت با پیشرفت بارداری، تبدیل به یک ساختار کوچکتر یا از بین برود.
گاهی اوقات ممکن است جسم زرد همراه با کیستهای تخمدانی مشاهده شود. این کیستها میتوانند به دلایل مختلفی مانند کیستهای جسم زرد یا کیستهای فولیکولی ایجاد شوند. کیستهای جسم زرد معمولاً پس از تخمکگذاری و بهویژه در صورت عدم بارداری ایجاد میشوند و در بیشتر مواقع خود به خود از بین میروند.
در سونوگرافی: کیستهای جسم زرد بهصورت ساختارهایی پر از مایع و با دیواره نازک دیده میشوند. در صورتی که این کیستها بزرگ شوند یا مشکلاتی ایجاد کنند، ممکن است نیاز به پیگیری بیشتر یا درمان داشته باشند.
در برخی موارد، جسم زرد ممکن است نتواند به درستی هورمونها را تولید کند یا در عملکرد طبیعی خود اختلال پیدا کند. در این شرایط، مشکلاتی مانند نارسایی جسم زرد یا عدم تولید کافی پروژسترون ممکن است رخ دهد که میتواند منجر به مشکلات در بارداری یا قاعدگی شود.
در سونوگرافی: اگر جسم زرد نتواند عملکرد خود را به درستی انجام دهد، ممکن است نشانههای غیرطبیعی مانند وجود کیستهای بزرگتر، یا نارسایی در ترشح هورمونهای لازم در سونوگرافی مشاهده شود.
نتیجهگیری
جسم زرد نقشی اساسی در سلامت باروری و حفظ بارداری ایفا میکند. مشاهده آن در سونوگرافی معمولاً نشاندهنده تخمکگذاری موفق و تولید پروژسترون بهمنظور آمادهسازی رحم برای بارداری است. در صورتی که بارداری رخ دهد، جسم زرد به تولید هورمونها ادامه میدهد تا بارداری حفظ شود. اما در برخی شرایط، مشکلاتی مانند کیستهای جسم زرد یا نارسایی در عملکرد آن ممکن است ایجاد شود که نیاز به بررسی دقیقتر و درمان دارد. پایش و ارزیابی عملکرد جسم زرد از طریق سونوگرافی و آزمایشهای هورمونی، بهویژه برای افرادی که مشکلات باروری دارند، میتواند کمککننده و حائز اهمیت باشد.
دکتر سوزان پیروان
جراح و متخصص زنان
درمانهای فوق تخصصی ناباروری
ایشان در سال ۱۳۷۴ از دانشگاه بهشتی با رتبه دوم برد کشوری فارغ التحصیل شدند. دکتر پیروان در سال ۱۳۸۱ دوره ی تکمیلی نازایی در پژوهشگاه رویان گذراندند.
